چکیده

مقدمه و هدف: هدف پژوهش ارائه الگوي برنامه درسی تربيت عقلاني از منظر متون اسلامی (قرآن مجید و نهج البلاغه) است.

روش شناسی پژوهش: این پژوهش از نوع نظری است و در آن از رویکرد توصيفي ـ تفسیری در تحلیل اطلاعات استفاده شده است. روش تحقيق توصيفي ـ تحليلي بود. برای ‌شناسایی ‌مضامین ‌از ‌روش ‌اکتشافی داده‌ بنیاد‌ اشتراوس ‌و‌ کوربین (1990)،‌ تحلیل ‌مضامین‌ و‌ برای‌ تعیین‌ روایی ‌محتوایی ‌از ‌تحلیل ‌محتوا ‌استفاده ‌شد. ه به شناسايي 82 مضمون پایه و 7 مضمون سازمان دهنده سطح اول و 3 مضمون سازمان دهنده سطح دوم با توجه به تتبعات در آیات، روایات و آموزه ها در متون اسلامی (قرآن مجید و نهج البلاغه) پرداخته شد. جهت‌ تجزیه ‌و‌ تحلیل داده ها‌ در ‌بخش ‌کیفی ‌نرم‌ افزار ‌ماسک یودا (Maxqda, 2022)،  استفاده شده است.

یافته ­ها: نتايج نشان مي دهند كه عقل در معنای اسلامی آن، علیرغم معنای متعارف و عمومی آن تحت عنوان «عقل نظری» حتی در نزد متفکران و فیلسوفان مسلمان، بُعدی از ابعاد وجودی و ماهیت انسان است كه دارای سه کارکرد مکمل و در هم تنیده اند که تفکیک آنها ما را از معنای جامع عقل از منظر اسلامی نیز دور می سازد. یک کارکرد و مفهوم عقل، پرسشگری است که قابليتي در مقام شناخت واقعيت هاي هستي دارد؛ دوم عقل كنشگر كه لوازم عملی ادراکات و باورها به صورت آگاهانه و اختیاری را شامل مي شود و سوم عقل پرستشگر كه جهتی است که راه رستگاری و نجات انسان را نشان می دهد. در تربيت عقلاني اسلامي  باید هريك از عناصر برنامه درسي با توجه به سه معناي مختلف عقل تدوين و طراحي شوند.

بحث و نتیجه­گیری: اهداف عقل پرسشگر اهداف تأمین شناخت انسان از خداوند، و خود هستی و ابعاد گوناگون آن مي باشند. در عقل كنشگر اهداف بايد به مقوله كرامت، عدالت و مسئوليت پذيري انسان در عمل توجه داشته باشند؛ اهداف عقل پرستشگر بايد ايجاد حس عبوديت و بندگي و مالاً هدایت و نجات انسان باشد. در این مقاله تلاش می گردد تا ضمن تدوین سه نوع برنامه درسی معطوف به پرورش هر کدام ار ابعاد عقل از منظر متون اسلامی در عناصری همچون اهداف، محتوا، روش های یاددهی – یادگیری، نقش مربی، نقش متربی، محیط یادگیری و ارزشیابی، یک برنامه درسی جامع بپردازد.