تعریف برنامه درسی

واژه برنامه درسی یا curriculum از ریشه لاتین race course و به معنای میدان مسابقه و یا فاصله و مقدار راهی است که افراد باید طی کنند تا به هدف مورد نظر دست یابند. از لحاظ تاریخی نیز مفهوم میدان مسابقه یا رقابت در نظام آموزش مدرسه ای دارای بار معنایی خاص است و آن عبارتست از این که مدارس همواره چیزی شبیه به یک میدان مسابقه را برای دانش آموزان تدارک دیده اند، زیرا تمامی دانش آموزان برای طی برنامه درسی و دستیابی به خط پایان و دریافت گواهی نامه یا مدرک تحصیلی در یک حالت رقابت با هم قرار داشتند. تلقی برنامه درسی به عنوان میدان مسابقه چندان بی ارتباط با برخی تعاریفی که به آنها اشاره خواهد شد نیست.

علی رغم روشن بودن تعریف و معنی برنامه درسی بر اساس ریشه لغوی این تعاریف زیادی از برنامه درسی ارائه شده است. مفهوم مشخص از برنامه درسی با انتشار کتاب بابیت در سال 1918 آغاز شد. بعد از او صاحبنظران دیگری هم به تعریف برنامه درسی پرداختند.

 سیلور و همکارانش در کتاب «برنامه ریزی درسی» برای برنامه درسی تعاریف زیر را ارائه داده اند:

1- برنامه درسی به عنوان موضوعات و مواد درسی: به لحاظ تاریخی و در حال حاضر مفهوم متداول برنامه درسی است. برنامه درسی عبارت است از موضوعات و مواد درسی که باید به وسیله معلم تدریس شود و به وسیله فراگیر یاد گرفته شود. در این مفهوم موضوعات درسی به تفکیک تعیین می شوند (مثل دروس پایه دوم ابتدایی که شامل ریاضی، فارسی، علوم، قرآن و ...) می شود. در این تعریف به عنوان موضوعات درسی مسائلی نظیر اهداف، نیات تعلیم و تربیت، نیازها و علایق و فرایندهای یادگیری، بی اعتنا است.

2- برنامه درسی به عنوان مجموعه ای از تجربیات یادگیری: کازول و کمپ بل این مفهوم را وقتی مطرح کردند که مشاهده کردند آموزشی مبتنی بر کتابهای درسی ناکارآمد است. در این دیدگاه تجارب یادگیری به دو دسته تقسیم می شوند.

الف) برنامه درسی به عنوان مجموعه ای از تجارب یادگیری برنامه ریزی شده:

دال: برنامه درسی تمام تجربیاتی است که تحت راهنمایی مدرسه به دانش آموز ارائه می شود.

تانر و تانر : تجربیات یادگیری برنامه ریزی شده و هدایت شده که تحت راهنمایی و نظارت مدرسه تهیه و تنظیم شده است و از طریق بازسازی منطقی دانش و تجربه به دنبال رشد دائمی یادگیرنده در زمینه های شخصی و اجتماعی است. برنامه درسی رسمی یا آشکار.

در این جا منظور از تجربیات یادگیری، آن دسته از تجاربی است که در قالب محتوای خاصی توسط مدرسه تدارک دیده می شود. با این حال باید خاطر نشان ساخت که تمام تجربیات یادگیرندگان در محیط های آموزشی محدود به تجربیات برنامه ریزی شده نمی باشد. به عبارت روشن تر بسیاری از چیزها از یادگیرندگان در محیط مدرسه می آموزند که مدارس از قبل برای آن برنامه و قصد قبلی نداشته اند.

ب) برنامه درسی به عنوان کلیه تجربیات یادگیری که دانش آموزان دارند.

 این دیدگاه به کلیه تجارب رسمی و غیر رسمی که بر رفتار یادگیرندگان تأثیر زیادی دارد مربوط می شود. برنامه درسی آشکار، برنامه درسی پنهان و برنامه درسی پوچ در این طبقه جا می گیرند. این تعریف در مرحله برنامه ریزی درسی دارای فایده عملی نیست زیرا کلیه تجاربی که بچه ها در مدرسه خواهند داشت، از قبل و به طور دقیق قابل شناسایی نمی باشند.

3- برنامه درسی به عنوان هدف ها: میل و لوی معتقدند که برنامه درسی مجموعه ای مقاصد درباره فرصت های اشتغال افراد تحت تعلیم با افراد دیگر در محدوده زمان معین است. این مفهوم هم تعیین پیشاپیش مجموعه ای از اهداف یا نتایج یادگیری را مورد نظر قرار می دهد. این برداشت برنامه درسی به تعیین اهداف و نتایج یادگیری محدود شده است. اما مفهوم برنامه درسی دارای معنایی وسیع تر از اهداف بوده و متضمن ایجاد شرایط وفرصت های ویژه ای برای تحقق اهداف می باشد.